Η πόλις δημιουργείται κατά τον 8ο αι Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, από την στιγμή αυτή παρατηρείται μια καταπληκτική δημιουργία, που καλύπτει όλους τους τομείς της πολιτικής ζωής. Στο διάστημα αυτό τοποθετείται και η τελική διαμόρφωση των ομηρικών επών, καθώς και ο Ησίοδος.

Στις αρχές του 7ου αι., περί το 680-670, γράφει ο μεγάλος λυρικός ποιητής Αρχίλοχος, του οποίου δυστυχώς λίγα αποσπάσματα σώζονται. Μεταξύ αυτών, το καταπληκτικό και αδιανόητο για οποιαδήποτε άλλη κοινωνία:

Ασπίδι μεν Σάϊών τις αγάλλεται, ήν παρά θάμνωι
εντός αμώμητον κάλλιπον ουκ εθέλων
ψυχήν δ΄εξεσάωσα. Τι μοι μέλλει ασπίς εκείνη;
ερρέτω. εξαύτις κτήσομαι ου κακώ.

(απόσπασμα 13)

{Την ασπίδα μου κάποιος Σάιος χαίρεται, αυτήν που
ολοκαίνουρια παράτησα κοντά σ΄ένα θάμνο άθελά μου.
έσωσε όμως την ζωή μου. Τι με νοιάζει η ασπίδα μου εκείν;
χαλάλι. καλύτερη θε ν΄αγοράσω άλλη}

Και αυτό λέγεται ανοιχτά και συμβάλλει στην δόξα του Αρχίλοχου, σε μια κοινωνία σαν την ελληνική όπου η προσωπική ανδρεία και η στρατιωτική τιμή ήταν πολύ ψηλά τοποθετημένες. Είναι δυνατόν να φανταστεί κανείς Εβραίο ή Χριστιανό, όχι απλώς να γράφει: «Τι κι άν σκούπισα την μύτη μου με την Βίβλο; Θα βρω αλλού καλύτερο αντίτυπο», αλλά και να γίνεται διάσημος σαν ποιητής με τον στίχο αυτό;

Από πολύ νωρίς, από την αρχή της ασφαλώς, αυτή η πολιτική κοινότητα έχει την πεποίθηση ότι δεν μπορεί να διατηρηθεί σαν κοινότητα αν οι πολίτες που την αποτελούν δεν την υπερασπίζονται. Συνεπώς, τιμά ιδιαίτερα το θάρρος και την ανδρεία. Το καταπληκτικό, όμως, είναι ότι, ταυτόχρονα, δίνει στον ποιητή την δυνατότητα να λέει ελεύθερα: «Τί κι αν παράτησα την ασπίδα μου, έσωσα την ζωή μου, καλύτερη θε να βρω άλλη».

Η αμφισβήτηση, της οποίας βλέπουμε εδώ τις πρώτες καταβολές, είναι η κοινή ρίζα και της δημοκρατίας και της φιλοσοφίας. ΄Οπως τόνισα ήδη αρχίζοντας, η αμφισβήτηση των νόμων, με την τρέχουσα σημασία του όρου, εκφράζεται με την ερώτηση: Ποιός είναι κύριος; Ποιός άρχει της πόλεως; Οδηγεί στην κοινωνική πάλη εναντίον της αριστοκρατίας και έχει σαν αποτέλεσμα την δημοκρατία. Η αμφισβήτηση της θεσμισμένης κοινωνικής παράστασης για τον κόσμο παίρνει την μορφή της φιλοσοφικής ερώτησης. Θέτει το ερώτημα: Τι είναι κόσμος; Τι σημαίνει όταν λέμε ότι κάτι είναι; Ποιά είναι η διαφορά ανάμεσα στο είναι και το φαίνεσθαι; Τι είναι αλήθεια και τι απλώς γνώμη;

Ο Θαλής, από τους πρώτους που έθεσαν τα ερωτήματα αυτά και προσπάθησαν να δώσουν απάντηση, χωρίς να χαρακτηρίζει σαν μυθεύματα τις μέχρι τότε ισχύουσες πεποιθήσεις, υποστηρίζει ότι ο κόσμος είναι καμωμένος από ένα στοιχείο, που ο ίδιος ονομάζει : ύδωρ. Ακολουθεί ο Αναξίμανδρος ο οποίος (πολύ σωστά κατά την γνώμη μου), λέει ότι ο κόσμος είναι καμωμένος από ένα στοιχείο: το άπειρο (όχι με την έννοια του ποσοτικού απείρου, αλλά με την έννοια του απροσδιόριστου).

Γεννιέται έτσι η φιλοσοφία, αυτή η απέραντη και διηνεκής αναζήτηση. Η γέννησή της είναι αξεχώριστη απ΄το καταπληκτικό άνοιγμα που συντελείται μέσα στην αρχαία ελληνική κοινωνία, με την αμφισβήτηση των παραδοσιακών παραστάσεων και των παραδοσιακών θεσμών. Το μοναδικό της χαρακτήρα τον χρωστάει ακριβώς σ΄αυτό το μοναδικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργείται.

Πολλοί έχουν επισημάνει ότι υπάρχουν κι άλλες φιλοσοφίες εκτός από την ελληνική. Πράγματι, και στις Ινδίες και στην Κίνα υπήρξε ενός είδους φιλοσοφία. Σωστά, όμως, απάντησαν άλλοι ότι φιλοσοφία, με την πραγματική έννοια, μόνο στην αρχαία Ελλάδα υπήρξε, απ΄όπου και ξεκίνησε. (Άποψη που έχει άλλο βάρος όταν προέρχεται από δυτικούς και άλλο όταν προέρχεται από άτομα που έχουν την ιδέα ότι πρέπει να ξαναπάρουμε την Πόλη).

Τα επιχειρήματα που στηρίζουν την άποψη αυτή είναι πολλά και ποικίλα, στην πλειοψηφία τους σχετικά με το περιεχόμενο της φιλοσοφίας. Κατά την δική μου γνώμη, το βασικό επιχείρημα έγκειται στο γεγονός ότι η φιλοσοφία στην αρχαία Ελλάδα ήταν φιλοσοφία πολιτών που συζητούν στην αγορά με άλλους πολίτες, ενώ η φιλοσοφία στις Ινδίες και στην Κίνα έμεινε φιλοσοφία ιερατείου, ή φιλοσοφία αυλικών και μανδαρίνων. Η αμοιβαία γονιμοποίηση του πολιτικού κινήματος με την φιλοσοφική ερώτηση είναι το στοιχείο ακριβώς που χαρακτηρίζει όλη αυτή την εποχή και σφραγίζει την μοναδικότητα και της δημοκρατικής πόλης και της φιλοσοφίας που αναπτύσσεται στο πλαίσιό της. Από τη μια, οι φιλόσοφοι απασχολούνται με πολιτικά ερωτήματα (αυτό φαίνεται ήδη στον Ηράκλειτο π.χ.) και από την άλλη, η ίδια η πολιτική ζωή αναγκάζει, κατά κάποιο τρόπο, τις αναζητήσεις να πάνε βαθύτερα. Δεν διερωτάται απλώς: Ποιός άρχει; αλλά και: Πως μπορεί να δικαιολογηθεί το ποιός άρχει; Η συζήτηση προεκτείνεται, δηλαδή, στο θέμα της νομιμοποίησης της πολιτικής εξουσίας και των πολιτικών καθεστώτων. Είναι δίκαιο να άρχουν οι ολίγοι ή οι πολλοί; Και τι σημαίνει δίκαιο; Συναντά επομένως την φιλοσοφική ερώτηση: Τι σημαίνει δίκαιο και τι δικαιοσύνη; Ερώτηση που έχει τον ίδιο χαρακτήρα με την αρχική φιλοσοφική ερώτηση: Τι και πως είναι ο κόσμος;

Νίκος Φούφας (16 χρονών)